Edukativni programi u oblasti metodologije društvenih istraživanja na studiju sociologije univerziteta u Bosni i Hercegovini: Okvirni pregled

Uvod

Većina fakulteta društveno-humanističke orijentacije u razvijenim društvima pridaje izrazitu pažnju metodologiji istraživanja, kako na prvom, dodiplomskom, ciklusu, tako i na drugom ciklusu (magistarskog/master) studija[1].

Važnost unapređenja edukacije u oblasti istraživačkih metoda nužna je zbog osposobljavanja studenata za složenije zadatke u području društvenih znanosti, njihove zapošljivosti i konkurentnosti na tržištu rada[2]. Nastava u oblasti metodologije istraživanja može se odvijati u više oblika, od kratkih i neobaveznih seminara, preko kurseva koji se izvode tokom semestra, semestralnih predmeta pa sve do programa koji se izvode nekoliko studijskih godina[3].

Međutim, kada je riječ o univerzitetima u Bosni i Hercegovini (BiH), pristup izučavanju metoda istraživanja značajno odstupa od prakse u razvijenim zemljama, što se najbolje vidi na udjelu metodoloških predmeta u nastavnom programu, sadržaju tih predmeta i literaturi koja se koristi. Ilustrativan primjer za stanje u nastavi metodologije na društvenim fakultetima u BiH jesu studijski programi sociologije, pa je stoga u ovom tekstu napravljen kraćti pregled pristupa izučavanju metodologije na odsjecima za sociologiju na nekoliko fakulteta u BiH, zemljama Evropske unije i regiona. Fokus na jednu akademsku disciplinu, također, omogućava nam uporedivost programa između različitih fakulteta i univerziteta u i izvan BiH.

Udio i vrste metodoloških predmeta

Udio metodoloških predmeta u nastavnim planovima i programima se razlikuje od univerziteta do univerziteta kako u BiH tako i na drugim promatranim univerzitetima u Evropi. Tako, naprimjer, na dodiplomskom studiju odsjeka za sociologiju na Univerzitetu u Beču[4] i Ludwig-Maximilian univerzitetu u Münchenu[5] metodološki predmeti nose 4t5 ECTS kredita, a na Univerzitetu u Manchesteru[6] 40 ECTS-a[7]. Metodološki predmeti imaju nešto manji broj ECTS kredita na Sveučilištu u Zagrebu[8] (27 ECTS kredita), Univerzitetu u Beogradu[9] (23 ECTS kredita) i na dodiplomskom studiju sociologije na Ruprecht-Karls univerzitetu – RKU – u Heidelbergu (22 ECTS kredita[10])[11].

Student dodiplomskog studija na nekom od analiziranih evropskih univerziteta koji studira sociologiju najčešće ima obavezu proći minimalno četiri metodološka modula, a u nekim slučajevima i više, da bi zadovoljio osnovne kriterije i stekao uvid u elementarne istraživačke postupke. Tako studenti u prosjeku imaju najmanje jedan semestar statistiku, zatim poseban kurs koji tretira uvod u znanstveno istraživanje, a dodatno su često ponuđena barem još dva kursa za kvantitativne i kvalitativne metode istraživanja.

Praksa na dodiplomskim studijima sociologije na univerzitetima u BiH je, prema analiziranim nastavnim planovima i programima, vidno drugačija. Naime, evidentno je da se kod nas daleko manje pažnje posvećuje nastavi iz metodologije nego je to slučaj na promatranim evropskim univerzitetima. Tako se na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu metodologija izučava samo u okviru jednog predmeta, koji ukupno nosi 6 ECTS kredita, na Filozofskom fakultetu Univerziteta Istočno Sarajevo ovim predmetima posvećuje se 15 ECTS kredita, dok filozofski fakulteti na Univerzitetima u Tuzli i Sarajevu u okviru dodiplomskih socioloških studija imaju 16 ECTS kredita posvećenih metodama istraživanja. Situacija je nešto bolja na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Banjoj Luci, gdje na metodološke predmete otpada 21 ECTS kredit. Posebno je zanimljiv Nastavnički fakultet Univerziteta “Džemal Bijedić” u Mostaru, gdje na općem smjeru sociologije na grupu metodoloških predmeta otpada svega 12 ECTS kredita, ali se na istraživačkom smjeru metodologiji posvećuje 30 ECTS kredita.

Ovdje je važno istaknuti da na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu i Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu dodiplomski studij traje 6 semestara (3 + 2 program), dok na ostalim fakultetima traje 8 semestara (4 + 1 program). U tabeli 1 dat je pregled  na kojoj godini studija i u kojoj mjeri su zastupljenimetodološki predmeti prema nastavnim planovima i programima promatranih fakulteta.

Tabela 1: Pregled dodiplomskog (I ciklusa studija) i zastupljenost metodoloških predmeta po godinama[12] 

Obim nastavnih sadržaja metodologije društvenih istraživanja na promatranim univerzitetima u BiH je prilično raznovrsan i kreće se od jednog predmeta preko najčešće tri pa sve do pet predmeta tokom dodiplomskog studija. U svom sadržaju i prema količini prezentirane metodološke teorije i empirije, edukativni sadržaji se značajno razlikuju kako kvantitativno tako i kvalitativno. 

Naredna tabela 2 daje komparativni pregled postojećih predmeta iz oblasti metodologije u okviru prvog ciklusa studija na navedenim univerzitetima u BiH i, ilustracije radi, na gore spomenutim univerzitetima iz EU i susjednih zemalja.

Tabela 2: Pregled dodiplomskog (I ciklusa) studija sociologije i zastupljenost metodoloških predmeta tokom studija

Za detaljan pregled metodoloških predmeta na analiziranim univerzitetima vidjeti Aneks 1.

Tabela 2 pokazuje da analizirani inostrani univerziteti značajno više pažnje pridaju metodološkim predmetima od univerziteta u BiH; tako 25% nastavnog sadržaja na LMU u Münchenu i Univerzitetu u Beču otpada na metode istraživanja, dok i ostali  analizirani strani univerziteti imaju respektabilan udio metodoloških predmeta u svojim nastavnim planovima i programima. Prema dobivenim podacima, zastupljenost metodoloških predmeta na univerzitetima u BiH kreće se u intervalu od 3,3 do 8,9%, što može indicirati da je koncept studija sociologije u BiH u odnosu na analizirane evropske univerzitete sadržajno drugačije koncipiran. 

Tematski sadržaj metodoloških predmeta

Ne samo što se više pažnje posvećuje metodama istraživanja u okviru ukupnog nastavnog programa na zapadnim univerzitetima, ali i u Hrvatskoj i Srbiji, nego postoje i značajne sadržajne razlike unutar tih predmeta u odnosu na ono što je ponuđeno u nastavnim planovima na univerzitetima u BiH. Dok analizirani univerziteti iz drugih država naglasak stavljaju na praktične aspekte metodologije istraživanja, na univerzitetima u BiH i dalje je često težište stavljeno na historijske i teoretske aspekte metodologije. Tako se, naprimjer, na Ludwig-Maximilian univerzitetu u Münchenu kao i na Univerzitetu u Beču student obučava da teorijska znanja primijeni na konkretnim projektnim zadacima. Na nekim od navedenih univerziteta, posebna pažnja se posvećuje obučavanju studenata za rad na softverskim programima, za kvalitativnu i kvantitativnu obradu i analizu podataka.

Međutim, nastavni sadržaji metodologije na univerzitetima u BiH premalo pažnje posvećuju praktičnoj primjeni znanja stečenog u okviru nastave metodologije. U odnosu na nastavne planove i programe metodologije na analiziranim stranim univerzitetima, u BiH se metodologiji pristupa sa – možemo slobodno reći – općeg ili univerzalnog pristupa. Drugim riječima, fokus je na teoretskom razmatranju metoda i tehnika koje se dominantno primjenjuju u kvantitativnim istraživanjima. Pored toga, čini se da su u nastavnim planovima i programima sociologije na univerzitetima u BiH na dodiplomskom studiju kvantitativni i kvalitativni pristup sa svojim metodama i tehnikama skoro pa zanemareni. Niti jedan analizirani studijski program u svojim nastavnim programima nema kurseve za kvantitativnu i kvalitativnu obradu podataka, što je na promatranim zapadnim univerzitetima, sudeći po dostupnim silabusima, ocijenjeno kao vrlo značajno. Naprimjer, niti jedan od silabusa aktualnih metodoloških predmeta na analiziranim studijima sociologije u BiH u svom sadržaju nema pokazne vježbe, odnosno primjenu nekog od općeprihvaćenih programa (SPSS, R, STATA, ATLAS itd.) za kvalitativnu i kvantitativnu obradu podataka (vidjeti tabelu 3).

Tabela 3: Sadržaj predmeta koji tretiraju metode istraživanja na analiziranim univerzitetima

Metodološka literatura

Možda su najuočljivije razlike između univerziteta u BiH i analiziranih univerziteta drugih zemalja u pogledu literature koja se koristi u okviru metodoloških predmeta. Tako je primjetno da se na promatranim univerzitetima u Velikoj Britaniji, Njemačkoj i Austriji koriste noviji naslovi, odnosno literatura objavljena nakon 2000-e godine. Kada je riječ o univerzitetima u Beogradu i Zagrebu, velik dio obavezne literature koja je u upotrebi objavljen je prije 2000-e godine, ali i dalje nije toliko stara kao u BiH. Drugim riječima, literatura koja se preporučuje studentima za oblast istraživačkih metoda na većini univerziteta u BiH uglavnom je zastarjela i nije u stanju odgovoriti mnogim savremenim metodološkim izazovima naučno-istraživačkog rada. Važno je istaknuti da ovdje ne dovodimo u pitanje kvalitet ponuđene literature, koja dakako u svojim teorijskim elaboracijama može biti izrazito korisna, ali se može zaključiti da je istraživački proces, zajedno sa svim elementima koje on obuhvata, značajno napredovao u odnosu na 60-e, 70-e ili 80-e godine prošlog vijeka, pogotovo kada je riječ o statističkoj obradi podataka (kvantitativni pristup) i primjeni statistike u društvenim znanostima pa tako i u sociologiji.

U narednoj tabeli navedena je obavezna literatura metodoloških modula u odnosu na predmet i univerzitet. Nažalost, neke univerzitete (LMU München i Univerzitet u Beču) nije bilo moguće analizirati jer na web-stranicama nisu bile dostupne informacije o literaturi.

Tabela 4. Obavezna literatura metodoloških modula na svakom od analiziranih univerziteta, sortirana po godini izdavanja i prosječnoj starosti.  

Za detaljan pregled obavezne literature vidjeti Aneks 2.

Zaključak

Prema svemu navedenom, možemo konstatirati da bi savremeni nastavni programi na univerzitetima u BiH u oblasti metodologije društvenih istraživanja, kao što je to slučaj sa analiziranim studijskim programima zapadnih univerziteta, trebalo da stave fokus na integraciju teorije i prakse istraživačkog procesa. To znači da je neophodno da se težište pomjeri sa okvirnih, uvodnih teoretskih i historijskih razmatranja značaja metodologije istraživanja, ka uvođenju ključnih elemenata istraživačkog procesa u silabuse predmeta: istraživački dizajn, tehnike prikupljanja podataka (anketa, intervju, opservacija, fokus grupe, analiza sadržaja, analiza diskursa itd.), tehnike i alate za analizu i obradu podataka, uključujući i softverske pakete za kvantitativnu i kvalitativnu analizu podataka, te, konačno, tehnike izvještavanja i prezentacije rezultata istraživanja.

Univerziteti u BiH mogli bi preuzeti model koji primjenjuju promatrani zapadni univerziteti, gdje integralni dio modula/predmeta predstavlja snažna praktična komponenta u vidu pokaznih, interaktivnih i sudjelujućih vježbi, gdje student ima mogućnost kvalitetno teorijsko znanje primijeniti na realnim društvenim fenomenima i/ili problemima koje bi tokom semestra ili semestara istraživao. Takvo što također pretpostavlja da je neophodno značajno povećati udio metodoloških predmeta u ukupnom nastavnom programu studija.

Konačno, kada je riječ o obaveznoj literaturi, neophodno je da se koristi recentna, savremenim trendovima i izazovima prilagođena literatura iz oblasti metoda istraživanja. Sve u svemu, za adekvatan naučno-istraživački rad i osposobljavanje studenata da rade, bilo u akademskom ili u nekim drugom sektoru, neophodno je da univerzitetski studij ponudi sveobuhvatan, relevantan i robustan aparat metodoloških znanja i vještina.

Bibliografija

Garner, M., C. Wagner i B. Kawulich . Teaching Research Methods in the Social Sciences. Burlington: Ashgate, 2009.

Nind, M., D. Kilburn i R. Luff. “The teaching and learning of social research metods: developments in pedagogical knowledge”. International Jurnal of Social Research Methodology. 2015.

Universität Wien, preuzeto: https://soziologie.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/spl_sowi/BA_2011/B... (stranica posjećena 24.4. 2016).

LMU München, preuzeto: https://www.uni-muenchen.de/studium/studienangebot/studiengaenge/studien... (stranica posjećena 24.4. 2016).

University of Manchester, preuzeto: http://www.socialsciences.manchester.ac.uk/study/undergraduate/courses/2... (stranica posjećena 28.4. 2016).

Sveučilište u Zagrebu, preuzeto sa: http://www.ffzg.unizg.hr/socio/wp-content/uploads/2014/02/Vodic-za-predd... (stranica posjećena 20.4. 2016).

Univerzitet u Beogradu, preuzeto sa: http://www.f.bg.ac.rs/sr-lat/sociologija/program_studija.php?god=4&nivo=0 (stranica posjećena 15.4. 2016).

Universität  Heidelberg, preuzeto sa: http://www.uni-heidelberg.de/studium/interesse/faecher/soziologie.html (stranica posjećena 28.4. 2016).

ANEKS 1: Pregled predmeta iz oblasti metodologije društvenih istraživanja na dodiplomskim studijama sociologije u BiH i na nekoliko univerziteta iz EU i regiona (I ciklus)

ANEKS 2: Pregled obavezne literature na studiju sociologije na promatranim fakultetima univerziteta u zapadnoj Evropi, Srbiji i Hrvatskoj